Futbol Terimleri Hangi Dil Değişiyor, Hangi Dil Sabit Kalıyor?
Futbol, her ne kadar dünyanın ortak dilinde konuşulsa da, gerçekten de dilin nasıl bir evrim geçirdiğini görmek insanı bir parça şaşırtabilir. Hani deriz ya “Futbolun evrensel bir dili vardır”, ama aslında durum biraz daha karmaşık. Çünkü futbol terimleri, ülkeden ülkeye, kültürden kültüre değişir. Bu yazıda, futbol terimlerinin hangi dillerde şekil değiştirdiğini, bazen kafa karıştırıcı bazen de eğlenceli hale gelen bu dil oyunlarını masaya yatırıyoruz.
Bir Kahve Molasında Futbol Terimleri
İzmir’de bir kahve dükkanında oturuyorum, yanımda üç arkadaşım var. Her biri futbolun farklı yönlerinden konuşuyor: biri ofsayt konusunda takıntılı, diğeri penaltılarda “bak şimdi, bu hakem kesin yanlış karar verir” diyor, bir diğeri ise “yemin ederim bir tane ‘kendisini’ bulup alayım!” diye bağırıyor. Bunu neden yapıyor? Çünkü bence futbola olan tutkusu, kelimeleri yanlış kullanarak anlatmak gibi tuhaf bir ihtimale sürüklüyor.
Neyse, bir an düşünüyorum. “Futbol terimleri hangi dilde?” sorusunun cevabını, bu sohbetin içinde arayacağım. Ama önce birkaç futbol terimini tartışalım.
Ofsayt mı, Yoksa “Vazgeç” Mi?
Bu arkadaşım var ya, ofsaytı her zaman yanlış anlar. Herkes topun şutlanacağına, “ofsayta girmediği”ne karar verirken, o hala “futbolcu ofsayta düşmemeli, evet evet, bir tek o düşse ne olur ki?” der. Yani, ofsayt kurallarına dair pek bilgisi yok ama tabii, bu da futbolun “terimsel evrimi”ne dair güzel bir örnek. Ofsayt teriminin, “yakalandı” ya da “vazgeçti” gibi bir anlam taşıması çok daha günlük bir dile dönüşebiliyor bazen.
Bir gün arkadaşım beni izlemeye geldi. “Ofsayta düşecek!” diye bağırırken, hakem de “hadi yaaa, bakın, dikkatli olun” diyordu. O anda düşündüm, bu cümledeki ifadeler aslında şunu da anlatıyordu: Dilin ne kadar şekil değiştirdiğini, kuralların ve kelimelerin zamanla nasıl evrildiğini… Bu da futbolu daha eğlenceli hale getiren şeylerden biri değil mi?
Pas: Türkçesi mi Daha Güzel, Yoksa İngilizcesi mi?
Hadi gelin, “pas” terimi üzerinden bir şeyler konuşalım. Pas, futbolda en temel şeylerden biri. Ama “pas” denince akla ne gelir? Tabi ki topu diğerine yollamak! Ancak bir arkadaşım var ki, her pas verdiğinde bana “hakikaten de topu paslı mı verdin?” diye sorar. “Paslı mı?” derim, “yani? Ne demek istiyorsun?” O da “görmedin mi? Pas verilince top ne kadar yuvarlak ve pürüzsüz olursa, o kadar doğru pas olurmuş. Ulan bir topun da pürüzsüz olmasından korkuyor insan!” diyerek gülmeye başlar. Sadece Türkçede değil, İspanyolca ya da İngilizce’de de “pass” kelimesi aynı şekilde kullanılır. Ama, işin güzel yanı, futbol terimlerinin farklı dillerde bazen aynı kelimelerle ama farklı anlamlarla kullanılması.
Pasın her versiyonunu biliyoruz aslında: uzun pas, kısa pas, çapraz pas, hele hele adam geçtikten sonra yapılan pasları anlatmak için türeyen “kaçan pas” terimi bile var. Bu terimlerin gündelik dilde biraz daha yaratıcı bir şekilde kullanılması, futbolun kültürel bir zenginliği olsa gerek.
Hadi Biraz İç Ses Koyalım
“Vallahi bir de şu ‘şut’ diyorlar ya, biraz sıkıcı olmuyor mu?” diye düşünürken, bir anda kendimi küçük bir futbol maçı anlatıcısı gibi hissettim. Hani şu tribünde, az önce “şut” demişken “süper bir vuruş, ve GOOL!” diye bağıran yorumcular. Aynı anda bir yanda topa vurulurken, o arkadaşım bana soruyor:
“Abi, bu şut tam olarak ne? Herkes şut diyordur ama, gerçekten şut mu yapılıyor?”
“Şut dediğimiz şey, topu kaleye yönlendiren bir vuruş aslında.”
“O zaman her topa vurduğumuzda şut mu yapıyoruz?”
“Bence şut, kaleye doğru yapılan bir vurma hareketi, o yüzden yerinde bir soru ama biraz derin olmuş.”
Bunlar, gerçekten çok derin futbol sohbetleridir, ve işte o iç sesimle, “bu kadar derinlikli sorulara ne zaman yetişebilirim ki?” diye düşünüp, futbol terimleri hakkında düşündüğüm her şeyi yazıya dökmek istiyorum. Ne de olsa terimlerin hangi dillerde anlam kazandığını anlamak, onları yalnızca saha dışına taşımakla kalmaz, iç sesimi de meşgul eder.
Hangi Dil Hangi Terimi Tutar?
Geldik sonlara… Futbol terimlerinin hangi dilde nasıl değiştiğine dair kafa karıştırıcı bir keşif yapmış olduk. Aslında futbola dair bu dil karmaşasının sebebi, sadece kelimelerin fiziksel anlamları değil; futbolun arkasındaki kültürel etkileşimler. Örneğin, İngilizce’deki “offside” ve Türkçe’deki “ofsayt” kelimelerinin ses benzerliği bir yana, İspanyolca’da “fuera de juego” denmesi, o kültürde futbolun ne kadar farklı bir çerçevede algılandığını gösteriyor. Ve ben, İzmir’de bir kafenin köşesinde, futbolu anlamak için dilsel bir labirente girmeyi tamamen kabul etmiş biri olarak, bu sohbetin içinde kayboluyorum.
Belki de, futbol terimleri hangi dilde olursa olsun, bir şekilde herkesin aynı tutkuyu paylaştığı gerçeği, futbolu evrensel yapan en güzel şey. Çünkü dil farklılıkları olsa da, hepimizin paylaştığı bir şey var: Kaleye giden o top, duygusal bir anlam taşıyor. Hangi kelimeyle anlatırsak anlatalım, futbol hep aynı şekilde kalacak: Tutkuyla sevilen, bazen delicesine takıntılı, bazen de sadece arkadaşlarla gülüp eğlenilen bir oyun.
—
Şimdi her seferinde bu yazının sonunda bir futbol terimiyle bitirmek çok anlamlı değil gibi görünüyor. Ama futbol bir dilse, o zaman her kelime, her şut, her pas ve her gol, bir dilin başka bir dildeki çevirisi olabilir. Kim bilir, belki de her dilin futbolun terimleriyle kendi hikayesini anlattığı yerler vardır. İşte ben de o hikayeyi yazmaya çalıştım.