Bugün Konferanskoltuk sayfasında Dünyadaki ilk hikâye nedir üzerine hazırladığımız özel içerikle karşınızdayız.
Dünyadaki İlk Hikâye Nedir? İnsanlığın İlk Anlatısından Öğrenmenin Dönüştürücü Gücüne
Bir şeyi öğrenmek bazen yalnızca yeni bir bilgi edinmek değildir. Daha önce hiç bakmadığımız bir pencereden dünyaya bakmayı öğrenmektir. Bir çocuğun ilk kez “Neden?” diye sorması, bir yetişkinin yıllardır doğru sandığı bir düşünceyi yeniden değerlendirmesi ya da binlerce yıl önce yaşamış bir insanın sözlerinin bugün hâlâ bize dokunabilmesi aynı büyük insanlık deneyiminin parçalarıdır: öğrenmek.
Belki de bu yüzden insanlığın en eski hikâyelerini araştırmak yalnızca tarih merakını gidermek anlamına gelmez. Aynı zamanda insanların bilgiyi nasıl taşıdığını, çocuklara ve gençlere neyi aktarmaya değer gördüğünü, toplumların hangi değerleri korumaya çalıştığını ve öğrenmenin neden çoğu zaman bir hikâyenin içine yerleştiğini anlamamızı sağlar.
Peki dünyadaki ilk hikâye nedir?
Bu sorunun tek ve kesin bir cevabı yoktur. Çünkü insan hikâye anlatmaya yazıdan çok daha önce başlamış olmalıdır. Ateşin çevresinde anlatılan bir av öyküsü, doğayı açıklayan bir yaratılış anlatısı veya kuşaktan kuşağa aktarılan bir kahramanlık hikâyesi yazıya geçirilmediği için bugün elimizde olmayabilir.
Fakat yazılı olarak günümüze ulaşan en eski anlatılar söz konusu olduğunda gözlerimizi Mezopotamya’ya, özellikle Sümer uygarlığına çevirmemiz gerekir. Kâğıttan, kitaplardan ve modern okullardan binlerce yıl önce insanlar bilgiyi kil tabletlere çivi yazısıyla kaydediyordu. Sümerlerin yazıyı yaklaşık MÖ 3400 civarında geliştirmesinin ardından, üçüncü binyılda ilahiler, şiirler, mitler ve öğretici metinler ortaya çıkmaya başladı.
HISTORY CHANNEL ITALIA
Ancak burada pedagojik açıdan çok daha ilginç bir soru beliriyor:
İlk insanların hikâyeleri neden aynı zamanda öğretmeye çalışıyordu?
İlk hikâye gerçekten hangisiydi?
“İlk hikâye” ifadesi aslında birkaç farklı şeyi birbirinden ayırmayı gerektiriyor.
En eski yazılı edebiyat mı?
Sümerlere ait Kesh Tapınak İlahisi ve Shuruppak’ın Öğütleri, yaklaşık MÖ 2500’lere tarihlenen en eski edebî metinler arasında kabul edilir. Kesh Tapınak İlahisi daha çok dinsel bir ilahi niteliğindeyken, Shuruppak’ın Öğütleri ahlaki ve pratik yaşam tavsiyelerinden oluşur.
HISTORY CHANNEL ITALIA
+1
Dolayısıyla “ilk edebî eser” ile “ilk hikâye” aynı şey değildir.
İlk kapsamlı kurmaca anlatı mı?
Burada ise karşımıza Gılgamış Destanı çıkar.
Gılgamış’ın en eski Sümerce şiirleri üçüncü binyıla kadar uzanır; destanın daha sonraki biçimleri ise Mezopotamya’da uzun bir yazılı ve sözlü aktarım sürecinin sonucudur. Hikâyede Uruk kralı Gılgamış’ın Enkidu ile dostluğu, canavarlarla mücadelesi, kayıp ve ölümsüzlük arayışı anlatılır. Bugün bildiğimiz anlamda karakter dönüşümü, çatışma, yolculuk ve varoluşsal sorgulama gibi anlatı unsurlarını son derece güçlü biçimde barındırır.
HISTORY CHANNEL ITALIA
Fakat bundan önce gelen Shuruppak’ın Öğütleri, pedagojik açıdan belki daha da şaşırtıcıdır.
Çünkü yaklaşık 4.500–5.000 yıl önce yazıya geçirilen bu metinde bir kuşak diğerine nasıl yaşaması gerektiğini anlatmaktadır. Metin, pratik ve ahlaki öğütleri bir baba-oğul ilişkisi çerçevesinde sunar ve Sümer bilgelik edebiyatının en eski örneklerinden biri kabul edilir.
Dünya Tarihi Ansiklopedisi
+1
Yani insanlık daha “ilk hikâyelerini” yazarken bile aslında bir şeyler öğretiyordu.
Shuruppak’ın Öğütleri: 5.000 yıllık bir öğrenme tasarımı
Bugünün eğitim bilimleriyle baktığımızda Shuruppak metninin ilginç bir özelliği hemen fark edilir: bilgi soyut bir ders olarak değil, ilişki içerisinde aktarılır.
Bir baba oğluna konuşur.
Bu yapı günümüz eğitiminde kullandığımız bazı temel pedagojik ilkeleri düşündürür:
Bilginin bağlam içerisinde sunulması
Deneyimin sonraki kuşağa aktarılması
Ahlaki muhakemenin geliştirilmesi
Davranışların sonuçları üzerine düşünülmesi
Öğrenmenin sosyal bir ilişki içerisinde gerçekleşmesi
Burada öğretme, “Bunu ezberle” demekten ziyade “Hayat böyle işliyor; sen bu bilgiyi kendi hayatında nasıl kullanacaksın?” sorusuna yaklaşır.
Bu ayrım önemlidir.
Çünkü öğrenmenin amacı yalnızca doğru cevabı bilmek değil, doğru soruyu sorabilecek hâle gelmektir.
Hikâyeler neden binlerce yıldır öğrenmenin aracı?
İnsan beyninin bilgiyi bağlam, neden-sonuç ilişkisi ve sosyal deneyimlerle ilişkilendirmesi, hikâyelerin eğitimde neden bu kadar güçlü olduğunu anlamamıza yardımcı olur.
Bir çocuğa “Cesaret önemlidir” demek ile korkmasına rağmen arkadaşını kurtarmaya çalışan bir karakterin hikâyesini anlatmak aynı pedagojik etkiyi yaratmayabilir.
İkinci durumda öğrenci yalnızca bir kavramı duymakla kalmaz.
Karakterin korkusunu görür.
Kararıyla karşılaşır.
Sonuçlarını izler.
Ve kendi zihninde bir değerlendirme yapar.
İşte burada hikâye, bilgi ile deneyim arasında bir köprü kurar.
Yapılandırmacı öğrenme ve hikâye
Yapılandırmacı yaklaşımlar öğreneni pasif bir bilgi alıcısı olarak değil, anlamı kendi deneyimleri üzerinden oluşturan aktif bir özne olarak görür.
Bir hikâyeyi sınıfta ele alırken tek bir “doğru yorum” vermek yerine öğrencilerin şu sorularla karşılaşması çok daha dönüştürücü olabilir:
“Gılgamış’ın yerinde olsaydın ne yapardın?”
“Shuruppak’ın öğütlerinden hangisine katılmıyorsun?”
“Binlerce yıl önce yaşayan bir insanla hangi konuda aynı düşünürdün?”
“Bir toplumun çocuklarına aktardığı öğütler bize o toplum hakkında ne söyler?”
Böylece tarih dersi edebiyatla, edebiyat felsefeyle, felsefe ise günlük yaşamla buluşur.
Öğrenme yalnızca bilgiyi hatırlamak değildir
Çağdaş öğrenme araştırmaları, bilgiyi yalnızca tekrar tekrar okumak yerine aktif biçimde hatırlamanın öğrenmeyi desteklediğini gösteriyor. 2021 tarihli kapsamlı bir sistematik incelemede, gerçek okul ve sınıf ortamlarındaki 50 deney incelenmiş ve çalışmaların çoğunda geri getirme uygulamasının orta veya büyük düzeyde yarar sağladığı bulunmuştur.
DOI
Bu bulgu, antik hikâyeleri günümüz eğitimine taşımak açısından güzel bir ipucu verir.
Öğrenciye Gılgamış’ı yeniden okutmak yerine:
“Gılgamış’ın yolculuğunda üç önemli dönüşüm noktası neydi?”
diye sormak, öğrenciyi bilgiyi zihninden geri çağırmaya zorlar.
Ardından:
“Bu dönüşümlerin hangisi senin yaşamındaki bir deneyimi hatırlatıyor?”
sorusuyla öğrenme kişiselleşir.
Bilgi artık yalnızca geçmişe ait değildir.
Öğrencinin kendi hikâyesine dönüşür.
Öğrenme stilleri meselesine farklı bakmak
Eğitim konuşmalarında sıkça “Ben görsel öğreniyorum”, “Ben işitsel öğreniyorum” veya “Ben yaparak daha iyi öğreniyorum” gibi ifadeler kullanılır.
Bu sezgilerin arkasında öğrencilerin farklı ilgi alanlarına, becerilere, ön bilgilere ve öğrenme tercihlerine sahip olduğu gerçeği vardır. Ancak buradan “Her öğrencinin sabit bir öğrenme stili vardır ve öğretim bu stile göre yapılmalıdır” sonucuna doğrudan geçmek bilimsel açıdan güvenli değildir.
Pashler ve arkadaşlarının etkili çalışması, öğretimi öğrencilerin sözde öğrenme stilleri ile eşleştirmenin genel eğitim uygulamalarında yeterli kanıtla desteklenmediğini ortaya koymuştu.
DOI
Daha yeni bir 2024 meta-analizi ise konuya daha nüanslı bir tablo getiriyor: bazı eşleştirme etkileri bulunsa da, araştırmaların yalnızca sınırlı bir bölümünde gerçekten öğrenme stiline özgü bir “eşleşme” etkisi görülüyor; araştırmacılar mevcut kanıtların bu yöntemin yaygın biçimde kullanılmasını haklı çıkaracak kadar güçlü olmadığını belirtiyor.
PubMed
+1
Buradan çıkarılabilecek pedagojik ders şudur:
Öğrenciyi “görsel”, “işitsel” veya “kinestetik” diye etiketlemek yerine aynı kavramı farklı yollarla düşünmesine fırsat vermek daha anlamlıdır.
Bir hikâyeyi:
okuyabilir,
dinleyebilir,
canlandırabilir,
zaman çizelgesine dönüştürebilir,
tartışabilir,
resimleyebilir,
yeniden yazabilir.
Mesele öğrenciyi tek bir kutuya yerleştirmek değil, öğrenme repertuvarını genişletmektir.
Eleştirel düşünme: İlk hikâyeye bile kuşkuyla bakabilmek
Pedagojinin en değerli hedeflerinden biri, öğrencinin yalnızca bilgiye sahip olması değil, bilginin güvenilirliğini ve anlamını sorgulayabilmesidir.
Dünyadaki ilk hikâyeyi araştırırken bile bunu uygulayabiliriz.
“İlk hikâye” dediğimiz şey gerçekten ilk hikâye mi?
Yoksa yalnızca günümüze ulaşabilmiş en eski örneklerden biri mi?
Aradaki fark çok önemlidir.
Çünkü yazılı kayıtların bulunması, sözlü kültürün başlaması anlamına gelmez. Tam tersine, yazıdan önce milyonlarca hikâyenin anlatılmış ve unutulmuş olması son derece muhtemeldir.
Bu noktada tarih öğrenmek, aynı zamanda kanıt değerlendirme eğitimine dönüşür.
Öğrenci şunu öğrenir:
Bir şeyin elimizde bulunmaması, hiç var olmadığı anlamına gelmez.
Bu düşünme biçimi yalnızca tarih için değil; bilim, medya okuryazarlığı, yapay zekâ ve günlük yaşam için de gereklidir.
Bir sınıf etkinliği olarak “ilk hikâye”
Örneğin öğrencilere üç başlık verilebilir:
“Bilinen en eski metin”
“Bilinen en eski hikâye”
“İnsanlığın muhtemelen anlattığı ilk hikâye”
Ardından her gruptan iddiasını kanıtlaması istenir.
Böyle bir etkinlikte öğrenci yalnızca Mezopotamya tarihi öğrenmez. Aynı zamanda kaynak kullanmayı, belirsizlikle baş etmeyi, kanıt sunmayı ve başkasının görüşünü değerlendirmeyi öğrenir.
Bu, doğrudan eleştirel düşünme becerisidir.
Hikâyeyi öğretmekten hikâyeyle öğrenmeye
Öğretim yöntemleri açısından burada önemli bir dönüşüm gerçekleşir.
Geleneksel modelde:
Öğretmen → bilgi → öğrenci
şeklinde bir akış hayal edilebilir.
Hikâye temelli, araştırmaya dayalı bir modelde ise süreç daha çok şöyle ilerler:
Hikâye → soru → araştırma → tartışma → yorum → yeni soru
Bu döngüde öğrencinin zihinsel etkinliği artar.
Sorgulamaya dayalı öğrenme
Örneğin Gılgamış Destanı’nı yalnızca edebî bir eser olarak okutmak yerine öğrencilerden şu soruyu araştırmaları istenebilir:
“İnsan neden ölümsüz olmak ister?”
Bu soru tarihsel olduğu kadar psikolojik, felsefi ve biyolojik bir sorudur.
Başka bir öğrenci:
“Gılgamış aslında ölümden mi korkuyor, yoksa unutulmaktan mı?”
diye sorabilir.
Bir başkası:
“Bir insanın geride bıraktığı eserler onu bir anlamda ölümsüz yapar mı?”
diye düşünebilir.
İşte öğrenmenin dönüştürücü tarafı burada ortaya çıkar.
Öğrenci artık sınav için “Gılgamış’ın konusu”nu öğrenmiyordur.
Kendi hayatına dokunan bir soruyla karşı karşıyadır.
Küçük bir kişisel anı neden önemlidir?
Hepimizin hayatında öğrenmenin yönünü değiştiren küçük bir an bulunabilir.
Bazen bir kitabın tek bir cümlesidir.
Bazen bir arkadaşın sorduğu beklenmedik bir sorudur.
Bazen de yıllarca doğru kabul edilen bir bilginin aslında daha karmaşık olduğunu fark etmektir.
Benzer bir deneyimi düşünün:
Çocukken öğrendiğiniz ve bugün hâlâ hatırladığınız ilk hikâye hangisiydi?
Hikâyenin ayrıntılarını mı hatırlıyorsunuz, yoksa size hissettirdiği duyguyu mu?
O hikâyeyi bugün yeniden dinleseniz aynı mesajı çıkarır mıydınız?
Belki de asıl pedagojik mesele budur. İnsanlar bazen bilgiyi unutabilir; fakat kendilerine düşünme biçimi kazandıran hikâyeler uzun süre yaşamaya devam eder.
Teknoloji hikâyeyi nasıl değiştiriyor?
Bugünün öğrencisi artık yalnızca kitaptan hikâye okumuyor.
Bir Mezopotamya tabletinin dijital görüntüsüne ulaşabiliyor, üç boyutlu müze modellerini inceleyebiliyor, yapay zekâ ile farklı anlatım biçimleri oluşturabiliyor, bir podcast hazırlayabiliyor veya antik bir şehri sanal ortamda keşfedebiliyor.
Bu büyük bir fırsat.
Ama teknoloji tek başına pedagojik başarı anlamına gelmiyor.
UNESCO’nun 2023 Küresel Eğitim İzleme Raporu, eğitim teknolojisinin etkisine ilişkin sağlam kanıtların hâlâ sınırlı olduğunu; teknolojinin bazı koşullarda öğrenmeyi destekleyebilse de etkinin bağlama, öğretmen hazırlığına, altyapıya ve pedagojik tasarıma bağlı olduğunu vurguluyor.
2023 GEM Report
+1
Dolayısıyla “Sınıfa teknoloji getirelim” sorusundan önce başka bir soru sormalıyız:
“Bu teknoloji hangi öğrenme problemini çözüyor?”
Yapay zekâ çağında ilk hikâyeleri yeniden anlatmak
Yapay zekâ, öğrencilerin Gılgamış’la bir karakter olarak konuşmasını, Shuruppak’ın öğütlerine karşı argüman geliştirmesini veya antik bir hikâyeyi farklı bakış açılarından yeniden yazmasını sağlayabilir.
Ancak burada pedagojik risk de vardır.
Yapay zekâ öğrencinin yerine düşünürse öğrenme azalabilir.
Öğrenci yapay zekâdan gelen cevabı sorgulamak, kaynakları karşılaştırmak ve hataları tespit etmek için kullanırsa öğrenme derinleşebilir.
Bu nedenle geleceğin eğitiminde kritik beceri yalnızca “yapay zekâyı kullanmak” değil, yapay zekâ tarafından üretilen bilgiyi değerlendirebilmek olacaktır.
Hikâyelerin toplumsal pedagojisi
Pedagoji yalnızca sınıfta gerçekleşmez.
Aileler, mahalleler, medya, kitaplar, müzeler, dijital platformlar ve kültürel geleneklerin tamamı birer öğrenme ortamıdır.
Bir toplum çocuklarına hangi hikâyeleri anlatıyorsa, aslında onlara dünyanın nasıl anlaşılması gerektiğine ilişkin bazı varsayımlar da aktarır.
Kim kahramandır?
Kim dışarıda bırakılır?
Hangi davranış ödüllendirilir?
Hangi davranış cezalandırılır?
Kimin sesi duyulur?
Kimin hikâyesi unutulur?
Bu sorular pedagojinin toplumsal boyutunu ortaya çıkarır.
Shuruppak’ın öğütlerinin baba-oğul çerçevesinde aktarılması bile bize bilginin yalnızca içerikten ibaret olmadığını gösterir. Bilginin kimden kime, hangi ilişki içinde ve hangi değerler doğrultusunda aktarıldığı da önemlidir.
Eğitimde fırsat eşitliği
Teknolojik eğitim olanaklarının yaygınlaşması bu nedenle otomatik olarak eğitimde eşitlik anlamına gelmez.
UNESCO, dijital teknolojinin bazı ülkelerde ve topluluklarda öğrenme fırsatlarını artırabildiğini, ancak en dezavantajlı grupların teknolojiye erişim ve teknolojiden yararlanma konusunda geride kalabildiğini belirtiyor. Raporda Çin’de yüksek kaliteli ders kayıtlarının kırsal bölgelerde milyonlarca öğrenciye ulaştırıldığı ve öğrenme sonuçlarında önemli iyileşmeler sağladığı bir örnek de aktarılıyor.
unesdoc.unesco.org
Bu tür başarı hikâyeleri teknolojinin değerini gösterirken aynı zamanda önemli bir uyarı taşır:
Teknoloji ancak pedagojik amaçla, uygun bağlamda ve erişilebilir biçimde kullanıldığında dönüştürücüdür.
5.000 yıl önceki hikâyeden geleceğin sınıfına
İnsanlığın ilk yazılı hikâyelerine baktığımızda şaşırtıcı bir süreklilik görüyoruz.
İnsanlar o zaman da:
hayatın anlamını sorguluyordu,
çocuklarına öğüt veriyordu,
korkularını anlatıyordu,
ölümle yüzleşiyordu,
toplumun kurallarını aktarıyordu,
kahramanlar yaratıyordu,
geçmişten geleceğe bilgi taşımaya çalışıyordu.
Bugün araçlarımız değişti.
Kil tabletlerin yerini ekranlar aldı.
Sözlü anlatının yanında podcastler, videolar ve etkileşimli simülasyonlar var.
Fakat temel soru hâlâ aynı:
“Benden sonra gelenler neyi bilsin?”
Geleceğin pedagojisi belki de bu soruya daha farklı bir cevap verecek.
Kişiselleştirilmiş yapay zekâ destekli öğrenme, artırılmış ve sanal gerçeklik, uyarlanabilir eğitim sistemleri, mikro-öğrenme, proje temelli öğrenme ve yaşam boyu öğrenme modelleri daha görünür hâle gelecek.
Fakat teknolojik dönüşümün ortasında insan faktörünün önemini kaybetmemesi gerekiyor.
Çünkü öğrenme yalnızca bilgi işleme değildir.
Meraktır.
Hayranlıktır.
Yanılmaktır.
Başkasının fikrini dinlemektir.
Bir sorunun cevabını bulamayınca yeniden denemektir.
Ve bazen binlerce yıl önce yaşamış bir insanın bıraktığı birkaç satırın karşısında durup “Ben olsaydım ne yapardım?” diye düşünmektir.
Belki de ilk hikâye hâlâ anlatılıyor
“Dünyadaki ilk hikâye nedir?” sorusuna verilebilecek en dürüst cevap, tek bir metnin kesin biçimde bu unvanı taşıyamayacağıdır.
En eski yazılı edebiyat örnekleri arasında Kesh Tapınak İlahisi ve Shuruppak’ın Öğütleri bulunur. Daha kapsamlı ve klasik anlamda anlatı söz konusu olduğunda ise Gılgamış Destanı insanlığın en eski büyük hikâye geleneklerinden biridir. Fakat yazıdan önceki sözlü hikâyelerin ne zaman başladığını bilmemiz mümkün değildir.
HISTORY CHANNEL ITALIA
+1
Belki de bu belirsizlik, sorunun en güzel tarafıdır.
Çünkü ilk hikâyeyi bulamıyoruz.
Ama hikâye anlatma ihtiyacının izlerini bulabiliyoruz.
Ve o izler bize çok eski bir pedagojik gerçeği hatırlatıyor:
İnsan, yalnızca yaşayarak değil; yaşadıklarını başkasına anlatarak da öğreniyor.
Bugün kendi öğrenme deneyiminize baktığınızda hangi hikâyelerin sizi değiştirdiğini hatırlayabiliyor musunuz?
Size bir bilgi veren mi daha çok şey öğretti, yoksa sizi düşünmeye zorlayan biri mi?
Bugüne kadar “öğrenemiyorum” dediğiniz bir konuda aslında yalnızca size uygun olmayan bir öğrenme ortamında bulunmuş olabilir misiniz?
Ve gelecekte çocuklara yalnızca daha fazla bilgi vermek yerine, onların daha iyi sorular sorabilmelerini nasıl sağlayabiliriz?
Belki de eğitimde asıl devrim, yeni bir teknoloji bulduğumuz gün değil; bir çocuğun sorduğu soruyu susturmak yerine onun peşinden gitmeye başladığımız gün gerçekleşecek.
Çünkü binlerce yıl önce kil tablete işlenen ilk öğütlerden yapay zekâ destekli geleceğin sınıflarına kadar değişmeyen bir şey var:
Öğrenme, insanın kendisini ve dünyayı yeniden kurma biçimidir.